Türkiye'de 30 bin köy bölücü!

Diyarbakır Sur Belediye Başkanı Abdullah Demirbaş'ı yerelde çokdilli hizmet uygulaması nedeniyle geçen hafta görevden alan devletin, farklı dillere olan tahammülsüzlüğü cumhuriyetin kuruluşuna dayanıyor. Kürtçe başta olmak üzere farklı dillerde eğitim hakkının yasaklı olduğu Türkiye'de, 82 yıl içinde 30 bin 280 yerleşim yerinin ismi Kürtçe, Gürcüce, Tatarca, Çerkesce, Lazca ve Arapça olduğu için değiştirildi. 'Sakıncalı görülen' ve 'bölücülüğe meydan vermemek' gerekçesiyle ismi değiştirilen yerleşim yerlerinin çoğu Karadeniz ve Kürt illerinde yer alıyor. Bu yasaklama, cumhuriyetin ilk yıllarından itibaren uygulanmaya başladı. İlk kez 1925 yılında, Artvin ilinde büyük kısmı Gürcüce olan yerleşim adları Meclis-i Umûmiyye-i Vilayet (İl Genel Meclisi) kararıyla tümüyle değiştirildi. 1949 yılında 5442 sayılı İl İdaresi Kanunu ile yer adlarının değiştirilmesi işlemleri yasal bir dayanağa kavuştu. Ardından 1957 yılında da bir 'Ad Değiştirme İhtisas Kurulu' kuruldu. Söz konusu bu kurulun çalışmaları, çeşitli kesintiler olmakla birlikte 'tarihi değeri olan yer adlarının da' değiştirildiği gerekçesiyle 1978 yılında sona erdi. Bu süre içerisinde ilgili komisyon tarafından yaklaşık olarak 75 bin yerleşim adı incelendi ve bunlardan 28 bin kadarı değiştirildi. Yine aynı kurul, 1965-1970 ve 1975-1976 yılları arasında tabii yer adlarını değiştirmeye dönük çalışmalar da yaptı. Bu çalışmalar sonucunda da 2 bin kadar yer adı değiştirildi ve bunlar bir kitap halinde yayınlandı. 1981 yılı sonrasında ise, 280 köy ismi değiştirildi. Kurul çalışmaları beş yıllık bir aranın ardından, 1983 yılında yayınlanan bir yönetmelik uyarınca yeniden başladı.

Resmi verilere göre ise, son 56 yıl içinde tam 28 bin yerleşim yerinin adı değiştirildi. Bunlardan 12 binden fazlası resmi kaynaklara göre köy isimleriydi. İsmi değiştirilen köylerin çoğu Doğu Karadeniz ve Kürt illerinde yer alıyor. Aptaldam, Aşıran, Atkafası, Cadı, Çakal, Çürük, Deliler, Domuzağı, Dönek, Haraççı, Hırsızpınar, Hıyar, Kaltaklı, Kansız, Karabelalı, Keçi, Kıllı, Komik, Kötüköy, Kuduzlar, Sinir, Şeytanabat, Zurna gibi anlamları güzel çağrışımlar uyandırmayan, insanları utandıran, gururunu incitici, yahut alay edilmesine fırsat tanıyan kelimelerden oluşan isimler, Türkçe dahi olsalar değiştirildi (İçişleri Bakanlığı 1982, 605-808). Bunun dışında Kürt, Gürcü, Tatar, Çerkes, Laz, Arap, muhacir gibi kelimeler içeren köy isimleri de, bulundukları ortamda 'bölücülüğe meydan vermemek' amacıyla değiştirildi. Değiştirilen köy adları içerisinde diğer bir bölümünü de, Türkçe olmadığı için değiştirilen isimler oluşturdu. Arapça, Farsça, Kürtçe, Lazca, Rumca, Ermenice, Gürcüce, Çerkesce gibi dillerde adlandırılan pek çok köy ve yer adı vardı. Türkçe bir anlam ifade etmeyen köy adları ile Arapça yahut Farsça kökü, eki olan isimler de değiştirildi, bunlara yeni adlar verildi. Ancak bu değiştirme işlemlerinde de hatalar yapılmadı değil. İsim değiştirme çalışmaları sırasında eski adı anımsatacak yenileştirmelerle değiştirilecek ismin Türkçe anlamlarının verilmemesine dikkat edilmesi prensip olarak belirlenmiş olmasına rağmen (İçişleri Bakanlığı 1963) bazı isim değiştirmelerde buna her zaman ve her yerde uyulmadığı dikkati çekti. Örneğin Çinciva-Şenyuva (Rize), Sehrince-Serince (Urfa), Melikşe-Melikşah (Trabzon) örneklerinde olduğu gibi kimi köylere eski isimlerini unutturmayacak kadar benzerleri verildi. Şemsi-Güneşli (Siirt), Telhınta-Buğdaytepe (Urfa), Tilesvet-Karatepe (Urfa), Kebirkazani-Büyükkazanlı (Urfa), Telşair-Arpatepe (Mardin) örneklerinde olduğu gibi bazı Kürt isimlerinde ise eski adlar hemen tümüyle tercüme yapılarak değiştirildi. Devletin yerleşim birimlerinin isimlerini değiştirmeye dönük uygulamalarına bakıldığında, Karadeniz ve Bölge'de diğer yerlere oranla bir yoğunlaşma görüldü. Trabzon ve Rize'de toplam 495 köyün ismi değiştirildi. Bunların 20 tanesi Türkçe idi, diğerleri Rumca, Lazca, Ermenice, Gürcüce oldukları için değiştirilmişlerdi. Kürt illerinde de Karadeniz bölgesinde olduğu gibi değiştirilen Türkçe köy adları bulunmakla birlikte, çoğunlukla isimler Ermenice, Kürtçe veya Arapça kökenli oldukları için değiştirildiler.

İsimlerin çoğu Bölge illerinde

Adana'da 169, Erzincan 366, Mardin 647, Adıyaman 224, Erzurum 653, Muğla 70, Afyon 88, Eskişehir 70, Muş 297, Ağrı 374, Antep 279, Nevşehir 24, Amasya 99, Giresun 167, Niğde 48, Ankara 193, Gümüşhane 343, Ordu 134, Antalya 168, Hakkari 128, Rize 105, Artvin 101, Hatay 117, Sakarya 117, Aydın 69, Isparta 46, Samsun 185, Balıkesir 110, İçel 112, Siirt 392, Bilecik 32, İstanbul 21, Sinop 59, Bingöl 247, İzmir 68, Sivas 406, Bitlis 236, Kars 398, Tekirdağ 19, Bolu 182, Kastamonu 295, Tokat 245, Burdur 49, Kayseri 86, Trabzon 390, Bursa 136, Kırklareli 35, Tunceli (Dersim) 273, Çanakkale 53, Kırşehir 39, Urfa 389, Çankırı 76, Kocaeli 26, Uşak 47, Çorum 103, Konya 236, Van 415, Denizli 53, Kütahya 93, Yozgat 90, Diyarbakır 555, Malatya 217, Zonguldak 156, Edirne 20, Manisa 83, Elazığ 383, Maraş 105, Van, 415 ve Bilecik'te 32 köy ve yerleşim biriminin ismi değiştirildi.

gundem