Diyarbakır yoksullaşmanın merkezi haline geldi

Günümüze kadar 26 değişik uygarlığa beşiklik etmiş, kültürel ve ekonomik hareketlerin merkezi olmuş tarihi bir geçmişe sahip Diyarbakır, son 80 yıllık süre içinde giderek yoksullaşmanın merkezi haline geldi. 1930'lu yıllarda Türkiye'nin 3. büyük sanayi şehri olan Diyarbakır 1970'li yıllarda sosyo-ekonomik gelişmişlik il sıralamasında 40, 1990'lı yıllarda 53, 2007 yılında ise 63. sıraya doğru sistematik olarak geriledi.

İnsanlığın en eski yerleşim yerlerinden biri olan Mezopotamya'nın kuzeyindeki coğrafyada kurulu, yoğun bir tarihi geçmişe sahip olan Diyarbakır, bağrında taşıdığı 26 değişik uygarlıkların izleriyle tarih kenti olmanın yanı sıra kültürel ve ekonomik hareketlerin de merkezi oldu. Kent merkezinin 7 bin 500 yıllık bir geçmişe sahip olduğu Diyarbakır, şimdilerde ekonomide yoksullaşmanın en fazla yaşandığı kent olmakla adını duyuruyor. Sosyo-ekonomik veriler, Cumhuriyet'in başlarında 1930'lu yıllarda Türkiye'nin üçüncü büyük sanayi kenti olan Diyarbakır'ın bölgeye uygulanan ekonomik politikalar nedeniyle tarihin önemli ekonomik merkezi olma özelliğinden eser kalmadığını gösteriyor.

1930'da 3. sırada olan ekonomi 2007'de 63. sırada

Türkiye İstatistik Kurumunun (TUİK) 2007 yılı nüfus projeksiyonuna göre, Diyarbakır 1 milyon 517 bin 672 nüfusa sahip. Ekonomisini tarım ve hayvancılığın yanı sıra küçük çaplı sanayi, turizm ve ticarete dayandığı Diyarbakır'da, işsizlik ve yoksullaşma giderek artıyor. Çatışmalı dönemden dolayı yoğun göç alan Diyarbakır'da, işsizlik giderek artıyor. Diyarbakır'da işsizlik oranı il genelinde yüzde 30, kent merkezinde ise yüzde 43 oranında. Devlet Planlama Teşkilatı tarafından yapılan illerin sosyo-ekonomik gelişmişlik sıralaması araştırmasında 63. sırada bulunan Diyarbakır, kişi başına düşen Gayri Safi Yurt İçi Hasıla'da (GSYİH) bin 313 dolar ile Türkiye sıralamasında 54. sırada yer alıyor. Devlet Planlama Teşkilatının (DPT) verilerine göre, 1930'lu yıllarda Türkiye'nin 3. büyük sanayi şehri olan Diyarbakır, 1970'li yıllarda sosyo-ekonomik gelişmesi il sıralamasında 40, 1990'lı yıllarda 53, 2007 yılında ise 63. sıraya geriledi. Cumhuriyetin kuruluşundan günümüze kentin sistematik olarak sürekli gerilemesi dikkat çekiyor.

Her 100 kişiden 60'ı yoksulluk sınırının altında

Her 100 kişiden 60'ının yoksulluk sınırının altında yaşadığı Diyarbakır'da bu kesim günde sadece 2 dolarla yaşıyor. Türkiye genelinde yoksulluk oranı yüzde 20-25 arasındayken bu oran Diyarbakır'da yüzde 60. Ekonomik uğraşların başında tarım ve hayvancılık geliyor. Tarım ve hayvancılıkta çalışanların oranı yüzde 63'le Türkiye ortalamasının iki katı olan Diyarbakır'da 15 bin 355 kilometrekarelik yüzölçümünün yüzde 60'ı tarım alanı. Yüzde 57'sinin sulanabilir arazi olduğu tarım arazisinin ancak yüzde 7'si sulanan arazi olarak kullanılıyor. Sulanmayan yüzde 93 arazinin tarımda kullanılabilmesi için 3,5 milyar dolara ihtiyaç duyuluyor.

Sanayide istihdam yüzde 3

Sanayi iş kolundaki istihdam oranı Türkiye'de yüzde 13 iken Diyarbakır'da 3 ortaya çıkıyor. Özel sektör sanayisine ait 240 işletmede 7 bin 200 kişi istihdam edilirken, kamuoyuna ait 5 işletmede ise 3 bin 200 kişi istihdam ediliyor. Böylece nüfusu 1,5 milyonu geçen Diyarbakır'da sanayide istihdam edilen kişi sadece 10 bin 500 kişide kalıyor. Dünyaca ünlü Diyarbakır surlarının, 240 sahabenin mezarının yanı sıra birçok tarihi ve kültürel zenginliğe sahip. Büyük bir tarihi miras olan bu surları 2007 yılında 117 bin turist ziyaret ederken, bunların sadece 20 bini yabancı. Kentin bu turizm potansiyeline karşın turizmi teşvik edici politikalar ise bulunmuyor.

Nüfusun yüzde 40'ı Yeşil Kartlı

1 milyon 500 binin üzerinde nüfusa sahip Diyarbakır'da yüzde 36'lık oranla 550 bin kişi sosyal düzenliliğe sahip iken, nüfusun yüzde 40'nın da Yeşil Kartı bulunuyor. Türkiye genelinde ise yeşil kart ortalaması yüzde 25'te kalıyor. İlde sağlık alanında hizmet veren toplam 3 bin 685 sağlık personeli bulunuyor. Standart kadro cetveline göre 10 bin 433 olması gereken personelin yetersiz kalması nedeniyle özellikle kırsal kesimde yaşayanlara sağlık hizmeti ulaştırılmıyor.

Son 20 yılda 725 bin göç aldı

Bölge illerinden yoğun göç alan Diyarbakır'ın göç hızı yüzde 44 ile Türkiye ortalamasının iki katı. Batı illerine göç oranı ise yüzde 48 civarında. 1990'lardaki zorunlu göç uygulamaları sonucu kırsal kesimlerden Diyarbakır kent merkezine yoğun bir göç yaşanan Diyarbakır'da bu durumun kentin istihdam, yoksulluk, kentsel bütünleşme, altyapı, çarpık kentleşme ve kentsel hizmetlerin sağlanması gibi alanlardaki sorunlarını iyice ağırlaştırdı. Son 20 yıl içerisinde kent içi nüfusu 275 binden fiilen 1 milyona çıkan Diyarbakır, bu nüfusu kendi içinde emecek yapısal mekanizmalardan yoksun olduğu için hem kentsel hizmetler hem de istihdam alanlarında ağır sorunlar yaşıyor.

Nüfusun yüzde 70'i okuryazar

Diyarbakır'da okuryazar oranı yüzde 70 oranında. Kadınların yüzde 56'sı okuryazar iken, bu oran erkeklerde yüzde 70. Son yıllarda kadınların okuryazar oranında büyük artış sağlanan Diyarbakır'ın ÖSS karnesi ise kırık. ÖSS sınavlarında çoğunlukla son sıralarda yer alan Diyarbakır, 2007 ÖSS sınavında kısmen bir başarı sağladı ve Türkiye sıramlasın da 46'ıncı sırada yer aldı.
DİYARBAKIR (DİHA)

M. METİN YIKIN