Türk Milliyetçiliğinin Kökenleri ve Ziya Gökalp (2

Günümüzde en çok tartışılan meselelerden biri kuşkusuz millet ve milliyetçilik gibi kavramlardır. Her iki kavram da yaşamın farklı alanlarında karşımıza bir fenomen olarak çıkmaktadırlar. Günlük sohbetlerde, iş hayatında, okul sıralarında sık sık karşılaştığımız bir meseledir millet ve milliyetçilik.

Ama sorun türk milliyetçiliği olunca ister istemez tartışma başka bir yöne doğru kayabiliyor. Yani tartışılan boyutu ırkçılık oluyor.

Neden acaba?

Dünyada sadece milliyetçi olan Türkler midir? Veya bütün milliyetçilikler türk milliyetçiliği gibi midir?

Hayır, değil. Ne dünyada sadece Türkler milliyetçidir ne de bütün milliyetçilikler türk milliyetçiliğine benzer. Milliyetçiliğin farklı çeşitleri vardır. Yani ırkçı, saldırgan ve şoven milliyetçiliğin yanısıra barışçı olanları da vardır. Önemli olan milliyetçiliğin hangi ideolojik temeller üzerine kurulu oluşudur.

Yoksa her toplum kendi içinde milli his ve duyguları taşır. Toplumları bir arada tutan şey, onların ortak yaşam duydusudur. Ortak duygu olmadan bir toplumda milli iradeyi ve ulusal birliği sağlamak mümkün değildir.

Çağdaş batı toplumları bu ortak duygu ve irade üzerine kuruludur. Bunun en basit örneği İsviçre’dir. Farklı dil ve etnik köken üzerinden İsviçre milli kimliği oluşturulmuştur. Bu milli kimliğin oluşumu farklı etnik kökenleri reddetmiyor, aksine farklılıkları koruyor ve geliştiriyor. Bundan dolayıda dünyada demokrasinin en güçlü olduğu ülkelerden biri olarak kabul ediliyor.

Bir İsviçre’linin kendisini milliyetçi olarak tanımlaması, ki zaten farklı boyutlarla bunu dile getiriyor, insanı pek rahatsız etmiyor. Mesela çok rahatlıkla kendi milli takımına sahip çıkıyor ve destekliyor, hatta gurur duyabiliyor. Farklı dillere ve etnik kökenlere sahip olmalarına rağmen. Yani burada gördüğümüz barışçıl bir millliyetçiliktir. Fakat söz konusu türk milliyetçiliği olunca durum hemen değişiyor.

Neden acaba?

Bunun nedeninin Osmanlı’nın son döneminde oluşturulan ‘türk ulusal kimliği’ ile ilgili olduğunu düşünüyorum.

Osmanlı tarihine kısa bir attığımızda, osmanlı aydın tabakasının son ana kadar ‘osmanlı kimliğini’ tercih ettiğini görürüz.

Fakat Osmanlı içindeki büyük toprak kaybı, zaman içinde ‘türk kimliğinin’ oluşmasına yol açtı. Fakat bu, hiç bir zaman Osmanlının birinci tercihi olmamıştı. Osmanlı aydın tabakasının temel hedeflerinden biri ‘vatanseverlik’ kavramıydı. Yani ‘vatanseverlik’ kavramı çerçevesinde ‘osmanlı ulusal kimliği’ yaratılmak isteniyordu. Bu osmalı kimiliğine göre, dinleri dilleri ve etnik kökenleri ne olursa olsun, farklılık gözetmeden kanun önünde eşitlik ilkesi gerekliydi.

Osmanlı aydın tabakasının bu fikirleri Fransız devriminin bir sonucuydu, çünkü kendilerine Fransız anayasal akımını örnek alıyorlardı. Genç osmanlıların temelini attığı anayasal haraket (1.Meşrutiyet), daha sonra Jöntürkler tarafından devam ettirildi (2.Meşrutiyet). Osmalı ‘ulusal kimiliğinin’ yaratılmasını ilk dönemlerde bütün Jöntürk aydınları destekliyordu.

Bu osmalı ‘ulusal kimliğinin’ oluşturulmasına karşı çıkan kişi Yusuf Akçura ve Ahmet Ağaoğlu gibi Rusya’dan kaçan ateşli türk milliyetçileriydi.

Türk milliyetçiliğinin gelişmesinde bu iki ideoloğun katkıları oldukça fazladır. Fakat Yusuf Akçura’nın savunduğu milliyetçilik tamamen ‘etnik ve ırksal’ bir milliyetçiliktir, ki günümüzde yaşanan ırkçı türk milliyetçiliğinin temelleri Akçura’nın bu teorisine dayanır.

Buna karşı türk milliyetçiliğininin babası sayılan Ziya Gökalp, Yusuf Akçura’nın aksine milliyetçiliği ‘ırksal’ olarak tanımlamamıştır, aksine milliyetçiliğin ırkçı boyutuna devamlı karşı çıkmıştır. Gökalp’ın milliyetçiliği ‘kültür’ üzerine inşa edilmiştir. Milliyetçiliği, aynı dili konuşan, aynı kültürü paylaşan, aynı eğitimi alan, ortak yaşama ideali olan bir topluluk olarak yorumlamıştır. Bundan dolayı Gökalp başka milletlerin varlığını hiç bir şekilde reddetmemiştir. Bu bakımdan temelini attığı türk milliyetçiliğini barışçıl ve salgırgan olmayan bir tür milliyetçilik olarak tanımlayabiliriz.

Bunun en basit örneği Gökalp’ın Kürtlere ilişkin yazdıklarıdır. Kürtlerin bir halk ve ulus olarak varlığını hiç bir zaman reddetmemiştir. Gökalp’ın Kürtler tarafından az bilinen veya araştırılmayan en önemli yönü budur. Gökalp’ın Kürtlerle olan ilişkisinin bilmsel metodlarla araştırılması, karanlık bir çok noktayı aydınlatacaktır diye düşünüyorum.

Gökalp’ın Kürtlerle olan ilişkisini sonraki yazılarımızda ele alacağız.

Sonuçta balkanlarda yaşanan toprak kaybı ve gayrimüslüm azınlıkların Osmanlı’dan ayrılma istemleri, gecikmiş türk milliyetçiliğini de birlikte getirdiğine şahit oluruz. En zayıf olan ihtimal, yani devletin Türklük üzerine inşa edilmesi, Osmalı’nın son döneminde karşımıza en güçlü ve tek ihtimal olarak çıktığını görürüz, ki bunun bir zorunluluk ortaya çıktığı açıktır.

Fakat ‘türk ulusal kimliğinin’ ilk etepta şekillendirilmesi gerekiyordu.

Yani ‘türk ulusal kimliğinin’ temelleri eksikti ve sıfırdan yaratılması gerekiyordu. Devlete yeni bir millet ve bu millete de yeni bir kimlik gerekiyordu. Bunu adı da zaman içinde ‘türk ulusal kimliği’ olarak gelişti.

Bu kimliğin oluşturulmasındaki en önemli etkenlerden biri ‘edebiyattır’. İlk olarak edebiyat yoluyla ‘türk milli kimliği’ geliştirilmeye çalışılmıştır. İkinci boyutu ise, Türklerin ‘ekonomik’ alanda söz sahibi olmasıdır. Çünkü Osmanlı’da ekonomi ağırlık olarak gayrimüslümlerin elindeydi. Bundan dolayı da Türkler ekonomide en alt katmanı oluşturuyorlardı.

Sonuç olarak bugün türk milliyetçiliğini değerlendirdiğimizde, karşımıza Osmanlı’nın son döneminde temelleri atılan farklı türk milliyetçiliklerini ve ulusal kimliğini görürüz, ki bunların izleriyle toplumsal yaşamanın sosyal, siyasal ve kültürel alanında devamlı karşılaşırız.

Sebahattin Topçuoğlu

topcuoglu@aktuelbakis.com